Trong thực tế sản xuất, không ít ruộng trông xanh tốt, sinh trưởng đồng đều suốt đầu vụ nhưng đến giai đoạn trổ lại cho năng suất thấp hơn kỳ vọng. Một trong những nguyên nhân thường gặp là hiện tượng lúa nghẹn đòng - tình trạng đòng đã hình thành nhưng không thể trổ thoát khỏi bẹ lá.
Hiểu đúng bản chất của nghẹn đòng, cũng như các yếu tố tác động đến hiện tượng này, là chìa khóa để hạn chế thất thoát năng suất trong canh tác lúa hiện đại.
Lúa nghẹn đòng là gì?
Lúa nghẹn đòng là hiện tượng đòng lúa đã phát triển bên trong thân nhưng không vươn ra ngoài để trổ bình thường. Đòng có thể bị kẹt hoàn toàn trong bẹ lá hoặc chỉ trổ được một phần, khiến quá trình thụ phấn diễn ra không đồng đều. Hậu quả là tỷ lệ hạt lép tăng cao, bông lúa ngắn và năng suất sụt giảm đáng kể.
Hiện tượng này thường xuất hiện vào giai đoạn làm đòng - trổ, thời điểm mà cây lúa đặc biệt nhạy cảm với các tác động từ môi trường và kỹ thuật canh tác.
Biểu hiện của nghẹn đòng trên ruộng lúa
Ở những ruộng bị nghẹn đòng, lúa thường trổ không đồng loạt, kéo dài thời gian trổ. Nhiều bông chỉ ló ra khỏi bẹ lá một phần rồi dừng lại, dẫn đến cổ bông ngắn và khả năng thụ phấn kém. Sau khi trổ, dễ nhận thấy tỷ lệ hạt lép cao, hạt không đều và trọng lượng bông giảm.
Điều đáng nói là trước khi trổ, ruộng lúa có thể vẫn xanh tốt, lá đứng khỏe, khiến bà con khó nhận ra nguy cơ nghẹn đòng nếu không theo dõi sát giai đoạn làm đòng.
Nguyên nhân nào khiến lúa bị nghẹn đòng?
Nghẹn đòng không phải do một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của stress sinh lý tích lũy trong giai đoạn sinh trưởng quan trọng. Các yếu tố môi trường, dinh dưỡng và kỹ thuật canh tác đều có thể góp phần gây ra hiện tượng này.
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất là stress môi trường. Nhiệt độ thấp hoặc lạnh đột ngột trong giai đoạn làm đòng có thể ức chế quá trình giãn dài tế bào ở cổ bông. Ngập úng kéo dài làm rễ thiếu oxy, giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và cung cấp năng lượng cho đòng phát triển. Trong khi đó, hạn hán, mặn hoặc phèn lại khiến cây rơi vào trạng thái mất cân bằng sinh lý, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình trổ bông.
Bên cạnh môi trường, dinh dưỡng mất cân đối cũng là yếu tố quan trọng. Việc bón thừa đạm làm cây phát triển thân lá quá mạnh, bẹ lá dày và mềm, khiến đòng khó vươn ra ngoài. Ngược lại, thiếu kali làm giảm tính đàn hồi của tế bào, trong khi thiếu lân khiến đòng phát triển yếu và phân hóa kém. Nhiều ruộng lúa nhìn xanh tốt nhưng thực chất lại rất dễ nghẹn đòng do mất cân đối dinh dưỡng.
Một yếu tố khác là sự suy giảm quang hợp. Khi lá bị vàng, cháy hoặc già sớm, hàm lượng chlorophyll giảm, quang hợp kém, cây không tích lũy đủ carbohydrate để nuôi đòng và hỗ trợ quá trình trổ. Đòng vẫn hình thành, nhưng cây không đủ năng lượng để đẩy bông ra khỏi bẹ lá.
Hậu quả của nghẹn đòng đối với năng suất
Nghẹn đòng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thụ phấn và hình thành hạt. Khi trổ không đều hoặc trổ kẹt, phấn hoa khó tiếp xúc với nhụy, dẫn đến tỷ lệ hạt lép cao. Bông lúa ngắn, số hạt chắc giảm, làm năng suất sụt giảm, đặc biệt là trong những trường hợp nghẹn nặng.
Không chỉ giảm sản lượng, nghẹn đòng còn ảnh hưởng đến chất lượng hạt, khiến hạt nhỏ, không đồng đều và khó đạt giá bán cao.
Có thể khắc phục lúa nghẹn đòng không?
Việc khắc phục nghẹn đòng phụ thuộc rất nhiều vào thời điểm phát hiện. Nếu cây mới bước vào giai đoạn làm đòng và chưa trổ, vẫn có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ sinh lý để cải thiện khả năng trổ thoát. Tuy nhiên, khi đòng đã bị kẹt nặng và trổ không bình thường, khả năng phục hồi hoàn toàn là rất thấp, chỉ có thể giảm bớt thiệt hại.
Do đó, trong canh tác lúa, phòng ngừa nghẹn đòng luôn hiệu quả hơn xử lý khi hiện tượng đã xảy ra.
Giải pháp hạn chế lúa nghẹn đòng
Để hạn chế hiện tượng lúa nghẹn đòng, điều quan trọng trước hết là xác định đúng nguyên nhân gây ra tình trạng này. Nghẹn đòng có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố khác nhau như mất cân đối dinh dưỡng, điều kiện nước không phù hợp, áp lực sâu bệnh hoặc do đặc tính giống. Vì vậy, khi phát hiện ruộng lúa có dấu hiệu trổ không thoát, đòng bị kẹt trong bẹ lá, bà con cần quan sát tổng thể quá trình canh tác trước đó để kịp thời điều chỉnh biện pháp chăm sóc cho những vụ sau.
Trong thực hành sản xuất, phòng ngừa vẫn là giải pháp hiệu quả và bền vững nhất. Trước hết, việc kiểm soát tốt dịch hại, đặc biệt là rầy phấn trắng và các đối tượng sâu bệnh gây hại trên lá và bẹ giúp cây lúa duy trì bộ lá khỏe, đảm bảo khả năng quang hợp và nuôi đòng ổn định. Khi cây bị sâu bệnh tấn công kéo dài, quá trình vận chuyển dinh dưỡng bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ nghẹn đòng ở giai đoạn trổ.
Song song đó, chăm sóc dinh dưỡng hợp lý cũng đóng vai trò then chốt. Cây lúa cần được cung cấp đầy đủ và cân đối các nguyên tố dinh dưỡng, nhất là trong giai đoạn làm đòng. Việc bón thừa đạm hoặc thiếu các chất trung - vi lượng như kali, silic, kẽm có thể khiến thân lá phát triển mạnh nhưng đòng yếu, khó trổ thoát. Do đó, bón phân theo nhu cầu sinh lý của cây sẽ giúp đòng phát triển hoàn chỉnh và trổ thuận lợi hơn.
Bên cạnh dinh dưỡng, quản lý nước khoa học cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Ruộng lúa cần được duy trì mực nước phù hợp trong suốt giai đoạn làm đòng - trổ. Việc giữ nước ổn định giúp cây duy trì trao đổi chất và vận chuyển chất dinh dưỡng.
Cuối cùng, việc lựa chọn giống lúa phù hợp với điều kiện canh tác sẽ góp phần giảm rủi ro nghẹn đòng ngay từ đầu vụ. Những giống có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích nghi với điều kiện ngập úng hay hạn và có đặc tính trổ thoát tốt thường ổn định năng suất hơn trong điều kiện bất lợi. Kết hợp giống phù hợp với quy trình chăm sóc khoa học sẽ giúp hạn chế tối đa hiện tượng nghẹn đòng và bảo vệ năng suất vụ mùa.
Kết luận
Lúa nghẹn đòng là hiện tượng sinh lý phức tạp, xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố như môi trường, dinh dưỡng và kỹ thuật canh tác. Dù khó nhận biết sớm, nhưng nghẹn đòng lại gây tổn thất năng suất đáng kể nếu không được phòng ngừa kịp thời.
Việc hiểu rõ nguyên nhân, theo dõi sát giai đoạn làm đòng và áp dụng các biện pháp chăm sóc hợp lý sẽ giúp ruộng lúa trổ đều, hạt chắc và đạt năng suất ổn định hơn trong mỗi vụ mùa.
____________
Nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng sản phẩm ngày càng nhiều của nhà nông, Công ty CP BiocropSciences Việt Nam cần hợp tác với anh chị là nhà phân phối, đại lý vui lòng liên hệ: 0866 68 39 68
CÔNG TY CP BIOCROPSCIENCES VIỆT NAM
Kỹ thuật: 0768 868 999
Kinh doanh: 0866 68 39 68
